جهان لياقت علي را ندارد

 جهان لياقت علي را ندارد

«محمد علی همتی»

علي، امام اول شيعيان، خليفه چهارم اهل سنت، يار و ياور پيامبر و همسر، گران دري است كه امواج بزرگيش جهاني را به اعتراف  واداشته است. جبران خليل جبران نويسنده مسيحي ميگويد: «علي از دنيا چشم پوشيد در حالي كه شهيد عظمت خود شد؛ ازدنيا چشم پوشيد در حاليكه نماز ميان دو لبش بود؛ درگذشت در حاليكه دلش از شوق  پرورگار پر بود؛ عرب حقيقت  مقام و قدرتش را نشناخت. جرج جرداق مي گويد:«اي جهان چه ميشد اگر هرچه قدرت و قوه داري بكار ميبردي و در هر زمان عليي با آن عقلش، با آن قلبش، با آن زبانش، با آن ذوالفقارش، بعالم مي بخشيدي». عبدالفتاح عبدالمقصود نويسنده مصري ميگويد: «علي هميشه علاقه به مال را مسخره و بازي ميدانست و ارزشي براي آن نميشناخت مگر بآن اندازه كه گرسنه اي بوسيله آن سير شود و برهنه اي پوشيده گرد» و آيت الله طالقاني ميگويد:«با همه قدرت و سلطنت كفش وصله دار و جامه كرباسين و نان جوين و همنشيني و انس فقير و مسكين اورا بنگري، نيمه شب او را در نظر آري كه همه در خوابند، تنها چشم ستارگان و علي بيدار است». اين ها همه گوشه اي از حقيقت است و در كنارش مظلوميت هايي كه در عين شجاعت، او را محاصره نموده­اند. چه حرفهايي كه در سينه داشت ولي نتوانست آن را بيان نمايد زيرا جهان تاب تحملش را نداشت. كساني امروز علي را نه از سر سپاسشان به او، بلكه از سر دعواهاي قومي پرستش مي­كنند. امروز كساني هستند كه او را خداي خود تلقي ميكنند. امروز كساني هستند كه نسبت گوشه نشيني و جدايي از فعاليت­هاي سياسي به او ميدهند و دركنارش كساني هستند كه او را فردي سياستمدار به تمام معنا معرفي ميكنند. شايد همه اينها براي آنها درست باشد به هر حال احترام به عقايد ديگران اصلي اساسي حتي براي اسلام است كه گاه به تحجر كشانده شده است. ولي نه، علي تنها به اين خاطر مظلوم است كه جهان لياقت او را ندارد، چرا كه انسانيت هنوز به كمال خود نرسيده است، انسانی نميتواند كسي را بپذيرد كه حتي براي برادر خويش با يك فرد بيگانه و ناشناس هيچ گونه تفاوتي قائل نيست. كسي را بپذيرد كه غلامش را بر خود برتري ميدهد. كسي كه با در دست داشتن خزانه اي، كاخ ساز به نان شب محتاج است. هيچ كس نميتواند اين را منكر شود. كيست كه بتواند احساساتش را در برابر خدايش در برابر منطقش كنار گذارد. جهان لياقت علي را ندارد، از اين رو  است كه حكومتش بيش از 5 سال دوام نمي آورد. جهان لياقت او را ندارد چرا كه تا زمانيكه او را به حكومت نخواهند آن را نميپذيرد. علي ميگويد حكومت به زور از اسلام خارج است. علي ميگويد علي باش حتي اگر مردم قَدرت را ندانند. علي ميگويد درد و دل خود را با چاه در ميان گذار زماني كه كسي به حرفت گوش نميدهد، زماني كه كسي تو را درك نميكند. و علي تنها مظهر عشق است و  او كسي است كه از وقتي كه بجهان چشم گشود و سالهائي كه گذراند هيچ سيمايي از دختران زيبا روي خاطرش را نگرفت و چشمش را پر نكرد مگر يك سيما ...

 

بنده­ي شرمسار از مهرباني پروردگار

بنده­ي شرمسار از مهرباني پروردگار

محمد علی همتی

 من پيامبر نيستم كه خدا با او سخن گويد، فرشته بر او نازل شود و جبرئيل حقيقت خدا را به او بشناساند، عارف نيستم كه خدا را در اعماق وجود خود حس كرده باشد.  و آن سالكي كه مراتب عرفان را طي كرده باشد.من آن  عالمي نيستم كه با نمازهاي شب ،نشاني مهر بر پيشاني دارد و خدا را با تمامي وجود مي پرستد. من آن تاجري نيستم كه خدا را به پاس رزق و روزي مي پرستد. من بنده اي ناقصم با همه گناهاني كه او را در برگرفته است. جامعه اي كه او را روز به روز از حقيقت آفرينش دور ساخته است. آن بنده اي كه ديگر نماز خواندن و دعا كردن به او آرامش نمي بخشد. تمامي درهاي اميد  به روي او يبسته شده اند. كم كم به خدايي خداوندش شك نموده است. كه چرا با آن همه القاب و صفاتت تو را هنوز باور نكرده ام. چرا روز به روز از تو دور ميشوم. چرا...  ولي نه، خدايا، خقا كه بندگي شايسته توست. من زماني تو را باور نمودم كه مهر مهرباني مادر را باور نمودم. تو بزرگترين حقيقتي هستي كه زندگانيم را معنا ميبخشد. تو تنها كسي هستي كه رنج را به جان مي خرد ولي توان ديدن رنجهايم را ندارد، توان ديدن روزي  كه چشمانم اشك وار باشد را ندارد. توان ديدن روزي كه سرشكسته جلوي خلق روزگار باشم را ندارد. تو همان كسي هستي كه حاضر است زندگي اش را ببخشد تا روزي دگر اين فرزند قدر ناشناس مزه زندگي را بچشد. تو تنها كسي هستي كه خداشناسي را به من آموختي.مادرم جانم به فدايت، خدا من تو را آنروزي شناختم كه مادر را شناختم. مادرم جانم به فدايت باد تا روزي دگر برايت فرزندي كنم. و بار دگر از روي شرمساري ميگويم، خدايا تو تنها كسي هستي كه خدايي را سزايي تو آفريننده مادري...

 

محمد خاتمي و غرب

محمد علی همتی

سيد محمد خاتمي رئيس جمهور اسبق ايران، و طراح تئوري گفتگوي تمدنها از ديگر انديشمندان و سياسيوني است كه در خصوص بحث غرب و تمدن غربي به بحث و نظر پرداخته اند. در اين جا مهمترين ابعاد مفهوم غرب از نظر ايشان بررسي مي شود. خاتمي در تعاريف غرب بيشتر به بعد تمدني آن نظر دارد. خاتمي تمدن ها را به مانند موجوديت هايي مي داند كه در هر دوره اي تمدن خاصي بر جهان تفوق و برتري داشته است ايشان مي گويد: تمدنها زاده ميشوند مي بالند و ميميرند. اين سرنوشتي است كه از بامداد تاريخ براي زندگي بشر رقم خورده است. امروز تمدن غالب تمدن غربي است و گزاف نيست اگر آنچه را كه در گوشه و كنار عالم مي گذرد ذيل تمدن غرب به حساب آوريم (خاتمی،1376، 171)خاتمي معتقد است تمدن غالب و موجود در جهان امروز تمدن غرب است و تمدنهاي ديگر از جمله تمدن اسلامي قرنهاست كه از وجودشان گذشته است خاتمي عصر كنوني را عصر استيلاي تمدن غربي ميداند (خاتمي، 1380، 179).. او ميگويد: به يك معنا مي توان گفت كه جز تمدن غرب تمدني نيست، اگرچه از تمدن اسلامي، تمدن چين و ساير تمدنها آثار و مآثري مانده است اما خود تمدن و چارچوب مدني زندگي مربوط به اين تمدنها ديگر در دنياي ما وجود ندارد ( خاتمی، الف،1380 ،120) ايشان معتقدند هر تمدني تا روزي پابرجاست كه توان پاسخگويي به پرسشهاي دمادم نو شونده و نيازهاي متحول انسان را داشته باشد و اگر نداشت محكوم به نابودي است و تمدن امري بشري و دستخوش زايش و پالايش و مرگ است ( خاتمي، 1373، 12).

آنچه از تلاش هاي خاتمي براي تبيين مفهوم غرب بر مي آيد آن است كه او در تعريف تمدن غرب، ابعاد فكري، تاريخي،‌ سياسي، فرهنگي، آن را در نظر داشته و غرب را به صورت مجموعه اي از اجزاء مفيد و غير مفيد در نظر گرفته و از نقش تمدنهاي ديگر در باروري آن چشم پوشي نمي نمايد.

ادوارد سعید و غرب

محمد علی  همتی

ادوارد سعيد در سال 1935 در يك خانواده عرب فلسطيني در اورشليم به دنيا آمد در سال 1948 همراه خانواده اش به قاهره رفت و در دهه 50 به ايالات متحده مهاجرت كرد و در دانشگاه كلمبيا به تدريس مشغول شد و چندين اثر برجسته منتشر كرده است كه معروفترين آنها «فرهنگ و امپرياليسم» و«شرق شناسي» مي باشد.

با بررسي كتابهاي سعيد مي توان پي برد، سعيد بيشتر تلاش دارد تا غرب و شرق را به صورت گفتماني و درون متني تعريف نمايد و اين تعاريف را در قالب تضادهايي كه بين غرب و شرق قرار مي دهد، ميتوان مشاهده نمود. سعيد تمدن ها را عناصري مرتبط به هم و كمتر قابل تفكيك مي داند و  تمدن غرب امروز را حاصل دست آوردهاي جوامع بشري در طول تاريخ مي داند. در كنار اين سعيد مي كوشد بيان كند اين غرب و شرق امروز بيشتر ساختگي است تا اين كه واقعيت داشته باشد. و تعريف حقيقي از غرب و شرق در پشت عينك تعصبات و پيش داوريها همچنان پوشيده است.

نوروز، مشقي نانوشته

نوروز، مشقي نانوشته

محمد علی همتی

نوروز تولدي است از يك سال جديد خورشيدي، كه با شروع بهارش، رقم می‌خورد. اين عيد، تاريخي وسيع به گستره تاريخ ايران دارد. اهميت اين عيد به حدي است كه حتي در كنار رغبت ايرانيان به اسلام،اين عيد به گورستان فراموشي سپرده نشده است. در اين بين، شايد جفاهايي به آن، در تاريخ ايران زمين شده باشد؛ گاهي به اصالتش لطمه­اي وارد شده باشد؛ در كنارش برچسب‌ها و افزوده­هايي خورده باشد؛ و گاه، چنان به آن بها داده شده باشد كه انساني، به پايش به بردگي كشيده شود. گاه چنان مطرود، كه انساني را از آن بيزار ساخته باشد؛ شايد برخي به اين عيد جفا كرده باشند، برخي ارزش‌هایش را ناديده گرفته باشند. گاهي به آن وصله خرافه و كفر بچسبانند و ...

آنچه در لابه­لاي تاريخ اين عيد نا­نوشته مانده، واقعيت و حقيقتي است كه انسان در كنار شادی‌های اين عيد كمتر به آن انديشيده است. اين عيد نقطه عطفي است كه سرنوشتي جديد  را براي انسان رقم خواهد زد. اين عيد گذشته­اي را با خود دارد كه همراه هزاران خاطره و داستان تلخ و شيرين در نوشته هاي انسان است و از طرف ديگر مشق نا نوشته اي كه نگارشش به دست نويسنده انساني در كنار آموزگاري بزرگ است. آموزگاري كه ملاكش در نمره دادن با آموزگاران ديگر سخت فرق دارد.

گذاري به نوشته هاي گذشته می‌تواند براي ما آموزنده باشد تا اشتباهات را دگر بار، تكرار نكنيم.. عيد نوروز تلنگري است به انسان، از گذار عمرش و فرصتي است به او در انديشيدن به خويش. شايد در امتحاني ديگر اشتباهات تكرار نگردد. شايد آموزگار براي او ارفاقي قائل شود...

 

 

 

نمونه اي از يك طرح تحقيق:

فصل اول: طرح تحقيق:

1- طرح مسئله:

2- ضرورت انجام تحقيق:

3- سؤال اصلي:  

4- فرضیه تحقيق:

5- سؤالات فرعی:

6- روش انجام پژوهش :

7- روشهاي گردآوري اطلاعات :

8- سابقه تحقيق:

9- سازماندهی تحقیق:

 

 

 

 

 

 

 

 

1- طرح مسئله:

بحث غرب و نگاه اندیشمندان مسلمان به آن مبحثی مهم در حوزه علوم سیاسی به شمار می آید. غرب و مظاهر تمدني آن به طور آشكار و مستقيم در طول دو سده اخير كشورهاي مسلمان و انديشمندان آن را تحت تأثير خود قرار داده است، مقوله هاي چون استعمار، فرهنگ، ارزشها و مدرنيته غربي و آنچه از اين تمدن منشعب مي شود كمتر ذهني را درگير خود نساخته است. اگر چه حضور آشكار غرب در ايران سابقه اي چند قرنه داشته است، ولي در دوران پهلوي دوم حضور مظاهر تمدن غرب در بين مردم و متفكران ايراني ملموس تر است. ليكن لازم است معنا و مفهوم غرب كالبد شكافي شده و رويكردهاي متفكران مسلمان و روحانيون ايراني در اين خصوص بررسي گردد. در خصوص نگرش مسلمانان به غرب رویکردهای گوناگونی وجود دارد که به طور کلی می توان آنها را به سه رویکرد غرب گرایانه، غرب محورانه، و غرب ستیزانه تقسیم نمود. سید قطب از جمله اندیشمندانی است که رویکردی غرب ستیزانه دارد. سید قطب به عنوان اندیشمندی فعال با آثاري متعدد و تئوريسين برجسته اخوان المسلمين تلاش کرده است تا  تمدن غرب را به عنوان الگویی برای کشورهای مسلمان رد کند و نمودها و مظاهر آن را مورد حمله قرار دهد. او تمدن غرب را به جامعه ای جاهلی تشبيه نموده و با الهام گیری از تعالیم قرآن و شریعت، در جهت الگو سازی اسلام به عنوان ایدئولوژی کامل و جامع بدون نیاز به تمدن جدید غرب نظریه پردازی می نماید. آنچه موجب شده در این تحقیق به دنبال بررسی تأثیر اندیشه های سید قطب بر روحانیون انقلابی ایران (آن دسته روحانیونی هستند که  خواهان اجرای قوانین اسلام در جامعه ایران بوده و در جهت اجرای قوانین اسلام هم از جنبه فکری و هم از جنبه عملی به منظور روی کار آمدن نظامی مطابق با احکام اسلام تلاش نموده و نظام حکومتی زمان خود را مانعی برای برقراری نظام حکومتی اسلام می دانستند) برآییم، ابتدا غرب ستیزی حاکم بر نگرش انقلابیون ایران در مقطع قبل از انقلاب اسلامی و دوم توجه ویژه ای است که به آثار او در آن دوران در ایران می شده است. در این تحقیق از میان روحانیون انقلابی ایران، آیت الله طالقانی به عنوان یکی از روحانیون تأثیرگذار و مبارزين برجسته قبل از انقلاب، امام خمینی به عنوان رهبر انقلاب و آیت الله خامنه ای به عنوان رهبر فعلی انقلاب ایران برگزیده شده اند.

 

2- ضرورت انجام تحقيق:

آنچه ما را به انجام اين تحقيق واداشته است، ابتدا تازگي و نو بودن موضوع بوده است. اگر چه در خصوص بحث غرب و نگاه ايرانيان به آن كارهاي چند صورت پذيرفته است، اما اين كه كاري چند وجهي به مانند اين پژوهش و يا در خصوص شخصيتهاي مورد نظر در اين زمينه صورت گرفته باشد، تا كنون انجام نشده است. در خصوص تأثير انديشه هاي سيد قطب بر كشور ايران و به طور خاص شخصيتهاي ايراني نيز تا كنون  كاري صورت نگرفته است. انتظار مي رود  با بررسی نگرشهای گوناگون اندیشمندان مسلمان، به ويژه روحانيون انقلابي ايران به غرب بتوان نظرات دیگر ایشان را نیز با چشم انداز روشنتری مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. همچنین با بررسی دیدگاههای اندیشمندان مسلمان به غرب می توان درک بهتری از نقاط قوت و ضعف آن به دست آورد.

3- سؤال اصلي:  

اندیشه های  سید قطب چه تأثیری بر نگرش روحانیون انقلابی ایران(آیت الله طالقانی، آیت الله خمینی ، آیت الله خامنه ای) نسبت به غرب در دوران قبل از انقلاب داشته است؟

4- فرضیه تحقيق:

شباهتهای محتوایی قابل توجه میان اندیشه های سید قطب و آثار روحانیون انقلابی ایران در دوران قبل از انقلاب در خصوص مسأله غرب، این احتمال را مطرح می سازد که، اندیشه های سید قطب در این مورد بر نگرش  غرب ستیزانه روحانیون انقلابی ایران تأثیر گذار بوده است.

 

5- سؤالات فرعی:

1-    غرب به چه معناست و اندیشمندان مسلمان غرب را چگونه تعریف میکنند؟

2-    رویکردهای اندیشمندان مسلمان نسبت به تمدن غرب به چند دسته تقسیم می شود؟

3-    مهترین مؤلفه های اندیشه سید قطب کدامند و نظر سید قطب نسبت به غرب چگونه است؟

4-    ديدگاه آيت الله  طالقاني، امام خميني، آيت الله خميني نسبت به غرب به تفكيك كدامند؟

 

 

6- روش انجام پژوهش :

روش تحقیق توصیفی، تحلیلی و مقایسه ای می باشد.

در شکل دهی به یک پدیده اجتماعی مانند نگرش و اندیشه افراد، عوامل گوناگونی دخیل است. همان طور که دانیل لیتل می نویسد: «مصادیق علت و معلول در تحلیل های اجتماعی بسیار متنوعند از قبیل اعمال فردی، اعمال جمعی، ساختارهای اجتماعی، فعالیت دولت، صور مختلف سازمانی، نظام هنجارها و ارزشها، انحاء تجلیات فرهنگی، روابط اجتماعی و شؤون جغرافیایی و بوم شناختی محیط زندگی»(لیتل، 1386، 19).

اندیشه های سید قطب و نگرش روحانیون انقلابی ایران نسبت به غرب در دوران قبل از انقلاب علت و معلول ما را در تحقیق پیش رو تشکیل می دهند. باید اذعان داشت ارتباط و اثبات تأثیر میان علت و معلول ما در این تحقیق به عنوان دو پدیدۀ اجتماعی و انتزاعی کار دشواری است. همچنین نمي توان مدعی شد که اندیشه های سید قطب تنها عامل یا مهمترین عامل تأثیر گذار بر نگرش روحانیون انقلابی ایران در مورد غرب باشد، بلکه هدف تحقيق آن است تا روشن شود آیا این احتمال وجود دارد که اندیشه های سید قطب بر نگرش آنها تأثیری داشته است. لذا ابتدا لازم است چارچوبی برای روش کار خود و نشان دادن احتمال تأثیرپذیری ارائه نماییم. در اين تحقيق هدف ما نشان دادن تأثيرگذاري انديشه هاي سيد قطب بر نگرش روحانيون انقلابي ايران نسبت به غرب در دوران قبل از انقلاب مي باشد. براي بررسي اين تأثير پذيري از ميان روحانيون انقلابي ايران سه شخصيت ذكر شده در تحقيق به خاطر اهميت خاصي كه در تاريخ معاصر ايران دارند انتخاب شده اند.

روش هاي اثبات تأثير پذيري:

براي نشان دادن تأثير پذيري نگرش روحانيون انقلابي ايران نسبت به غرب از انديشه هاي سيد قطب از دو روش اثبات مستقيم و اثبات غير مستقيم مي توان بهره مند شد.

روش اثبات مستقيم:

اين گونه اثبات كردن بدين صورت است كه از زبان شخصيتهاي مورد نظر يا اطلاعات مستقيم و آشكار بتوان تأثير انديشه هاي سيد قطب را بر نگرش اين روحانيون انقلابي نسبت به غرب نشان داد. چنانچه اين افراد در آثار خود از سيد قطب نام برده يا از او نقل قول کرده باشند، يا انديشه هاي سيد قطب را در جهت دهي به افكار و اعمال خود ياد آور شوند مي توان مدعی تأثیر پذیری ایشان از  سید قطب شد. نقطه ضعف این روش آن است که شاید اطلاعات و شواهد اندکي در این حیطه در دسترس باشد.

روش اثبات غير مستقيم:در این روش با تحليل آثار، شامل نوشته ها و سخنان روحانيون انقلابي ايران در دوران قبل از انقلاب،  با استفاده از ملاکهایی چون تشابه(با مقایسه شباهتهاي محتوايي بين آثار روحانيون انقلابي ايران و سيد قطب)، تقارن و توالي می توان تأثير گذاري انديشه هاي سيد قطب را بر نگرش روحانيون انقلابي ايران نسبت به غرب در دوران قبل از انقلاب بررسي کرد.

ملاکهای تأثیر پذیری در روش اثبات غير مستقيم:

مقایسه تشابهات:

در خصوص اهمیت مقایسه باید گفت که از نظر دانشمندانی نظیر ارسطو و میل مقایسه راهی است برای کشف علیت. بنابراین به یک معنا رابطه ای مستحکم بین علیت و مقایسه وجود دارد( منوچهری، 277). باید در نظر داشت که تکیه گاه مقایسه، بررسی تشابهات و تفاوتها است(طاهری، 1380، 190). در خصوص اهمیت مقایسه گفته مي شود:«روش مقایسه ای راهی برای استنباط علمی(توصیفی یا علی) از طریق از طریق مقایسه نظام مند شباهتها و تفاوتهای پدیده های اجتماعی با یکدیگر است»(منوچهری، 1387، 255). امیل دورکیم نیز در کتاب قواعد روش جامعه شناسی می نویسد: «برای اثبات اینکه پدیده ای علت پدیده دیگر است بیش از یک وسیله در دست نیست و آن مقایسه مواردی است که در آن دو پدیده هر دو با هم حاضر یا غایب باشند»(دورکیم، 1383، 137). دانیل لیتل نیز در کنار مقوله تقارن، مقایسه میان عناصر تأثیر گذار و تأثیر پذیر را لازم می داند.او می نویسد:«علم به توالی زمانی حوادث، برای حکم به وجود پیوند علی کافی نیست، به پایه ای تئوریک حاجت است تا تأثیر فلان شرایط تاریخی در وجود و ماهیت شرایط بعدی حکم کند و این به نوبه خود ما را به اشکال دیگری از استدلال علی می رساندکه اهم آنها از این قرار است: روش تطبیقی و تحلیل مکانیسم های علی خاص»( لیتل، 1386، 43-42).

تقارن و توالی:

برخی نویسندگان تشابه را برای اثبات تأثیر پذیری کافی نمی دانند. ویکتور الکک تشابه صرف را برای اثبات  تأثیر پذیری کافی نمی داند و برای اثبات تأثیر پذیری بر ارتباط دو طرف تأثیر تأکید می نماید. او مي گويد:«گاه تشابهات میان آثار دو نوشته ناشی از همانندی وضع زندگی دو سخنور است که آنها را زیر تأثیر عامل واحد قرار می دهد بدون اینکه تأثیری میان این دو وجود داشته باشد یا اینکه زائیده یک ایدئولوژی فکری یا اجتماعی  باشد که گروهی به آن می اندیشند ... بعضی اوقات هم تشابه مولود اتفاق یا تصادف می باشد و به همساني افکار یا قدر مشترک تفکر بشر مربوط می شود، ولی گاه این تشابه را یک رابطه تاریخی تقویت می کند»(الکک، بیتا، 6).

یکی از دلایل ما برای اثبات تأثیر گذاری، همراه بودن عامل تأثیر گذار و تأثیر پذیر در تقارن و توالی یکدیگر است. طاهری در کتاب روش تحقیق در علوم سیاسی دو فاکتور مهم در تبیین علمی را یکی همبستگی و ارتباط بین دو یا چند پدیده و ترتیب زمانی حوادث می داند (طاهری، 1380، 38).

دورکیم می نویسد «برای برهانی بودن روش مقایسه ضرورتی ندارد که همه تغییرات مغایر با تغییرات مورد مقایسه دقیقاً از صحنه خارج شوند. وقتی دو پدیده از لحاظ ارزش موازی باشند به شرط آنکه  موارد موازی کافی و این موارد بقدر کافی متنوع باشند این توازی دلیلی بر این است که میان دو پدیده هنوز رابطه وجود دارد»( دورکیم، 1383، 141).

دانیل لیتل نیز معتقد است: همراه بودن چند متغیر، قرینه ای است که ما را مجاز می دارد تا میان آنها رابطه ای را قائل شویم(لیتل، 32). در کتاب «تبیین در علوم اجتماعی» دانیل لیتل یکی از دلایل اثبات تأثیر گذاری را قرار گرفتن موارد تأثیر پذیر در تقارن و توالی عامل تأثیر گذار ذکر می کند.«.... تقویت مدعا به کشف تقارن منظمی میان دو دسته حوادث محتاج است پس بر یک نمونه خاص جامه ای از علیت پوشاندن، محتاج دو چیز است یکی داشتن علمی تفصیلی به توالی حوادث درون یک فرآیند بزرگ تاریخی و دیگری داشتن فرضیاتی نظری یا استقرایی در باب اصناف تأثیر و تأثرهای اجتماعی»(لیتل ، 43).

با توجه به اهمیت الگوی تقارن و توالی می توان از آن برای نشان دادن تأثیر اندیشه های سید قطب بر نگرش روحانیون ایران نسبت به غرب در دوره قبل از انقلاب کمک گرفت. استفاده از اصل تقارن و توالی بدین معنا است که ما مشابهت هایی را در میان اندیشه های سید قطب و آثار روحانیون ایران مشاهده می کنیم که از لحاظ تاریخی  همزمان با هم و در دنباله یکدیگر قرار می گیرند، به نحوی که با گسترش آثار و اندیشه های سید قطب در جامعه ایران، اندیشه های او در میان آثار روحانیون انقلابی ایران نمود بیشتری یافته و یا با تأکید بیشتر و دفعات زیادتری مطرح می گردد و به اين ترتيب شاهد نوعی تحول در نگرش روحانیون انقلابی ایران نسبت به غرب همزمان با گسترش اندیشه های سید قطب در جهان اسلام و ایران هستیم. با توجه به این که ابزارهای تأثیر اندیشه سید قطب در ایران در دوره مورد نظر وجود دارد و از آن جمله، کتابهای سید قطب در ایران در دوران قبل از انقلاب به طور گسترده ترجمه و چاپ شدند، نمی توان این شباهتها را بی ارتباط با تأثیر اندیشه های سید قطب قلمداد نمود. بنابراين این احتمال با دلایل محکمتری مطرح می شود که به نوعی اندیشه های سید قطب بر روی نگرش روحانیون انفلابی ایران نسبت به غرب در دوران قبل از انقلاب مؤثر افتاده باشد.

 

ابزارهای تأثیرگذاری:

ابزارهاي تأثير گذاري در .واقع واسط و پيوند دهنده اي هستند كه بين متغير مستقل و وابسته اين پژوهش به نوعي ارتباط ايجاد مي كنند، در اين پژوهش اين ابزارها نشان دهنده اين هستند كه  انديشه هاي سيد قطب در جامعه ايران و فضاي فكري آن در دوران قبل از انقلاب مطرح بوده است اين ابزارها در روشن نمودن آگاهي و آشنایی روحانیون انقلابی ایران با اندیشه های سید قطب مؤثر هستندکه در اینجا به اهم آنها اشاره شده است.

ارتباط بین سید قطب و روحانیون ایران

انتشار کتابهای سید قطب در جهان اسلام و ترجمه گسترده آثار سید قطب در ایران و توجه ویژه روحانیون ایران به آثار سید قطب

نقل قولهای طرفداران و منتقدین( كساني كه از نفوذ انديشه هاي سيد قطب بر فضاي فكري ناخشنود هستند)سید قطب از  نفوذ گسترده اندیشه های سید قطب در ایران

 

 

7- روشهاي گردآوري اطلاعات :

در جمع­آوری اطلاعات و داده­ها از منابع کتابخانه­ای و الکترونیکی استفاده مي­شود.

 

8- سابقه تحقيق:

اگر چه در خصوص تأثير اخوان المسلمين بر ايران تا كنون پژوهشهايي صورت گرفته است در خصوص تأثير انديشه هاي سيد قطب بر ايران و شخصيتهاي ايراني مورد نظر در اين تحقيق، تاكنون پژوهش مستقلي صورت نگرفته است. در اينجا مهمترين كارهاي انجام شده با توجه به آن كه شباهتهايي با موضوع اين تحقيق دارد ذكر شده است.

مقاله:

باوي، محمد (1381)، اخوان المسلمين و جنبش اسلامي ايران (گفتگو با سيد هادي خسرو شاهي)، فصلنامه علوم سياسي، شماره 18.

دراين مقاله به طور مختصر و پراكنده ارتباط شخصيتهاي ايراني با اخوان المسلمين و تأثيرگذاري اخوان المسلمين و شخصيتهاي آن بر فضاي فكري جامعه ايران تشريح شده است.

پايان نامه:

در زمینه پرسش و مسأله­ی این تحقیق و مقطع زمانی مورد مطالعه، تا آنجا که بررسی­ها نشان داده پژوهش مستقلی صورت نگرفته است. اما می­توان چند پایان نامه را که شباهتهای با این پایان نامه دارند در اینجا ذکر نمود.

اسماعیلی، طوبی(1384)، اخوان المسلمین مصر و تأثیر آن بر اندیشه دینی در ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد تهران.

در این پایان نامه ضمن تشریح جنبش اخوان المسلمین مصر و فداییان اسلام، تأثیر اخوان المسلمين بر جمعیت فداییان اسلام مورد بررسي قرار گرفته است. نویسنده ارتباط برخی از شخصیتهای جنبش با چند تن از روحانیون ایران را دلیلی بر تأثیر گذاری اخوان بر این شخصیتها می داند. در پایان نویسنده نتیجه میگیرد که دو عامل اصلی در شکل گیری و تکوین حرکت های اصول گرا و سنت گرا در جهان اسلام مؤثر بوده اند. اول تهاجم همه جانبه غرب و ناتوانی و تسلیم اختیاری کشورهای مسلمان در مقابل آن و دوم ناتوانی اندیشه هایی با ماهیت ملی و سکولاری در مقابل آن.

خامه یار، عباس(1371)، تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر جنبش اخوان المسلمین، پایان نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.

نویسنده در این پایان نامه به بررسی شرایط سیاسی، اجتماعی پیدایش اخوان المسلمین، بیان خصوصیات و تاریخچه اخوان المسلمین پرداخته و در ادامه، روابط بین اخوان المسلمین و انقلاب اسلامی ایران، موضع گیری اخوان نسبت به آغاز و پیروزی انقلاب اسلامی و افول روابط بین اخوان و انقلاب بررسي شده است.

گلرو، عباس(1385)، تأثیر انقلاب اسلامی بر روابط ایران و مصر، پایان نامه کارشناسی ارشد روابط بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.

نويسنده در اين پايان نامه  ضمن بررسي سير تاريخي روابط بين ايران و كشور مصر و روابط اخوان المسلمين با انقلابيون ايران به  ويژه پس از پيروزي انقلاب، به بررسي تأثير شكل گيري انقلاب اسلامي بر روي جنبش هاي اسلامي در مصر پرداخته است.

پارسا، سارا(1387)، تأثیر جنبش اخوان المسلمین بر اندیشه های نوین اسلامی کشورهای خلیج فارس با تکیه بر کشور ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.

این پایان نامه تأثیر اخوان المسلمین را بر مسلمانان منطقه و حرکتهای اسلامی کشورهای منطقه و به طور خاص  ايران بررسی می کند.

کريمي زاده، کرامت الله(۱۳۸۸)، تأثير اخوان المسلمين بر فدائيان اسلام، پايان نامه كارشناسي ارشد علوم سياسي، دانشگاه مفيد .

در اين پايان نامه به بررسي تأثيرات اخوان المسلمين بر جنبش فداييان اسلام پرداخته شده است و ارتباطات آيت الله كاشاني و نواب صفوي با شخصيتهايي چون حسن البنا و سيد قطب و تأثير آن بر عملکرد فداييان مورد بررسي قرار گرفته  است.

9- سازماندهی تحقیق:

این تحقیق به چهار فصل اصلي و يك نتيجه گيري تقسیم خواهد شد. فصل اول به طرح تحقیق اختصاص يافته است. در فصل دوم به تعریف کلمه غرب و مفاهیم آن پرداخته می شود و تعاریف رضا داوری اردکانی،  محمد خاتمی و ادوارد سعید از غرب در تبیین مفهوم غرب مورد استفاده قرار ميگيرد و رویکردهای اندیشمندان مسلمان نسبت به تمدن غرب مورد بررسی قرار میگیرد و نظريات سه انديشمند مسلمان، طه حسین، سيد جمال الدين افغاني و محمد قطب در خصوص غرب بررسي مي شود. در فصل سوم  ضمن بیان مختصری از شرح حال سید قطب، مهمترین ابعاد اندیشه وی بیان شده و نگرش وی نسبت به غرب بيان می شود.در فصل چهارم به برشمردن شباهتهای آثار(شامل نوشته ها و سخنان) روحانيون انقلابي ايران با مؤلفه های اندیشه سید قطب در خصوص نگرش به غرب پرداخته می شود و در نتيجه گيري با تشريح خلاصه اي از تحقيق، جمع بندي اي از بحث ارائه مي گردد.

 

روش پژوهش:

روش پژوهش:

در شکل دهی به یک پدیده اجتماعی مانند نگرش و اندیشه افراد عوامل گوناگونی دخیل است. همان طور که دانیل لیتل می نویسد: «مصادیق علت و معلول در تحلیل های اجتماعی بسیار متنوعند از قبیل اعمال فردی، اعمال جمعی، ساختارهای اجتماعی، فعالیت دولت، صور مختلف سازمانی، نظام هنجارها و ارزشها، انحاء تجلیات فرهنگی، روابط اجتماعی و شؤون جغرافیایی و بوم شناختی محیط زندگی»(لیتل، 1386، 19).

اندیشه های سید قطب و نگرش روحانیون انقلابی ایران نسبت به غرب در دوران قبل از انقلاب علت و معلول ما را در تحقیق پیش رو تشکیل می دهند. باید اذعان داشت ارتباط و اثبات تأثیر میان علت و معلول ما در این تحقیق به عنوان دو پدیدۀ اجتماعی و انتزاعی کار دشواری است. همچنین ما مدعی نیستیم که اندیشه های سید قطب تنها عامل یا مهمترین عامل تأثیر گذار بر نگرش روحانیون انقلابی ایران در مورد غرب باشد، بلکه هدف ما این است تا روشن نماییم که آیا این احتمال وجود دارد که اندیشه های سید قطب بر نگرش آنها تأثیری داشته است. لذا ابتدا لازم است چارچوبی برای روش کار خود و اثبات تأثیرپذیری ارائه نماییم.

 

تأثير گذاري سيد قطب بر روحانيون انقلابي:

در اين تحقيق هدف ما اثبات  تأثير انديشه هاي سيد قطب بر نگرش روحانيون انقلابي ايران نسبت به غرب در دوران قبل از انقلاب مي باشد. براي بررسي اين تأثير پذيري از ميان روحانيون انقلابي ايران سه شخصيت ذكر شده در تحقيق به خاطر اهميت خاصي كه در تاريخ معاصر ايران دارند انتخاب شده است.

 روش هاي اثبات تأثير پذيري:

براي نشان دادن تأثير پذيري نگرش روحانيون انقلابي ايران نسبت به غرب از انديشه هاي سيد قطب از دو روش اثبات  مستقيم و اثبات غير مستقيم مي توان بهره مند شد.

روش اثبات مستقيم:

اين گونه اثبات كردن بدين صورت است كه از زبان شخصيتهاي مورد نظر يا اطلاعات مستقيم و آشكار بتوان تأثير انديشه هاي سيد قطب را بر نگرش اين روحانيون انقلابي نسبت به غرب اثبات نمود. چنانچه اين افراد در آثار خود از سيد قطب نام برده و از او نقل قول کرده باشند، يا انديشه هاي سيد قطب را در جهت دهي به افكار و اعمال خود ياد آور شوند مي توان مدعی تأثیر پذیری ایشان از  سید قطب شد. نقطه ضعف این روش آن است که شاید اطلاعات و شواهد اندکي در این حیطه در دسترس باشد.

روش اثبات غير مستقيم:

در این روش با تحليل آثار، شامل نوشته ها و سخنان روحانيون انقلابي ايران در دوران قبل از انقلاب،  با استفاده از ملاکهایی چون تشابه(با مقایسه شباهتهاي محتوايي بين آثار روحانيون انقلابي ايران و سيد قطب)، تقارن و توالي می توان تأثير گذاري انديشه هاي سيد قطب را بر نگرش روحانيون انقلابي ايران نسبت به غرب در دوران قبل از انقلاب بررسي کرد.

ملاکهای تأثیر پذیری:                         

مقایسه تشابهات:

در خصوص اهمیت مقایسه باید گفت که از نظر دانشمندانی نظیر ارسطو و میل مقایسه راهی است برای کشف علیت. بنابراین به یک معنا رابطه ای مستحکم بین علیت و مقایسه وجود دارد( منوچهری، 277). باید در نظر داشت که تکیه گاه مقایسه، بررسی تشابهات و تفاوتها است(طاهری، 1380، 190).

محمود کوثری در خصوص اهمیت مقایسه می نویسد:«روش مقایسه ای راهی برای استنباط علمی(توصیفی یا علی) از طریق از طریق مقایسه نظام مند شباهتها و تفاوتهای پدیده های اجتماعی با یکدیگر است»(منوچهری، 1387، 255). امیل دورکیم نیز در کتاب قواعد روش جامعه شناسی می نویسد: «برای اثبات اینکه پدیده ای علت پدیده دیگر است بیش از یک وسیله در دست نیست و آن مقایسه مواردی است که در آن دو پدیده هر دو با هم حاضر یا غایب باشند»(دورکیم، 1383، 137). دانیل لیتل نیز در کنار مقوله تقارن، مقایسه میان عناصر تأثیر گذار و تأثیر پذیر را لازم می داند.او می نویسد:«علم به توالی زمانی حوادث، برای حکم به وجود پیوند علی کافی نیست، به پایه ای تئوریک حاجت است تا تأثیر فلان شرایط تاریخی در وجود و ماهیت شرایط بعدی حکم کند و این به نوبه خود ما را به اشکال دیگری از استدلال علی می رساندکه اهم آنها از این قرار است: روش تطبیقی و تحلیل مکانیسم های علی خاص»( لیتل، 1386، 43-42).

تقارن و توالی:

برخی نویسندگان تشابه را برای اثبات تأثیر پذیری کافی نمی دانند. ویکتور الکک تشابه صرف را برای اثبات  تأثیر پذیری کافی نمی داند و برای اثبات تأثیر پذیری بر ارتباط دو طرف تأثیر تأکید می نماید.

«گاه تشابهات میان آثار دو نوشته ناشی از همانندی وضع زندگی دو سخنور است که آنها را زیر تأثیر عامل واحد قرار می دهد بدون اینکه تأثیری میان این دو وجود داشته باشد یا اینکه زائیده یک ایدئولوژی فکری یا اجتماعی  باشد که گروهی به آن می اندیشند ... بعضی اوقات هم تشابه مولود اتفاق یا تصادف می باشد و به توارد افکار یا قدر مشترک تفکر بشر مربوط می شود، ولی گاه این تشابه را یک رابطه تاریخی تقویت می کند»(الکک، بیتا، 6).

یکی از دلایل ما برای اثبات تأثیر گذاری، همراه بودن عامل تأثیر گذار و تأثیر پذیر در تقارن و توالی یکدیگر است. طاهری در کتاب روش تحقیق در علوم سیاسی دو فاکتور مهم در تبیین علمی را یکی همبستگی و ارتباط بین دو یا چند پدیده و ترتیب زمانی حوادث می داند (طاهری، 1380، 38).

دورکیم می نویسد «برای برهانی بودن روش مقایسه ضرورتی ندارد که همه تغییرات مغایر با تغییرات مورد مقایسه دقیقاً از صحنه خارج شوند. وقتی دو پدیده از لحاظ ارزش موازی باشند به شرط آنکه  موارد موازی کافی و این موارد بقدر کافی متنوع باشند این توازی دلیلی بر این است که میان دو پدیده هنوز رابطه وجود دارد»( دورکیم، 1383، 141).

دانیل لیتل نیز معتقد است: همراه بودن چند متغیر، قرینه ای است که ما را مجاز می دارد تا میان آنها رابطه ای را قائل شویم(لیتل، 32). در کتاب «تبیین در علوم اجتماعی» دانیل لیتل یکی از دلایل اثبات تأثیر گذاری را قرار گرفتن موارد تأثیر پذیر در تقارن و توالی عامل تأثیر گذار ذکر می کند.«.... تقویت مدعا به کشف تقارن منظمی میان دو دسته حوادث محتاج است پس بر یک نمونه خاص جامه ای از علیت پوشاندن، محتاج دو چیز است یکی داشتن علمی تفصیلی به توالی حوادث درون یک فرآیند بزرگ تاریخی و دیگری داشتن فرضیاتی نظری یا استقرایی در باب اصناف تأثیر و تأثرهای اجتماعی»(لیتل ، 43).

با توجه به اهمیت الگوی تقارن و توالی می توان از آن برای نشان دادن تأثیر اندیشه های سید قطب بر نگرش روحانیون ایران نسبت به غرب در دوره قبل از انقلاب کمک گرفت. استفاده از اصل تقارن و توالی بدین معنا است که ما مشابهت هایی را در میان اندیشه های سید قطب و آثار روحانیون ایران مشاهده می کنیم که از لحاظ تاریخی  همزمان با هم و در دنباله یکدیگر قرار می گیرند، به نحوی که با گسترش آثار و اندیشه های سید قطب در جامعه ایران، اندیشه های او در میان آثار روحانیون انقلابی ایران نمود بیشتری یافته و یا با تأکید بیشتر و دفعات زیادتری مطرح می گردد به طوری که شاهد نوعی تحول در نگرش روحانیون انقلابی ایران نسبت به غرب همزمان با گسترش اندیشه های سید قطب در جهان اسلام و ایران هستیم. با توجه به این که ابزارهای تأثیر اندیشه سید قطب در ایران در دوره مورد نظر وجود دارد و همچنین کتابهای سید قطب در ایران در دوران قبل از انقلاب به طور گسترده ترجمه و چاپ شدند، نمی توان این شباهتها را بی ارتباط با تأثیر اندیشه های سید قطب قلمداد نمود. و این احتمال را با دلایل محکمتری مطرح می سازد که شاید به نوعی اندیشه های سید قطب بر روی نگرش روحانیون انفلابی ایران نسبت به غرب در دوران قبل از انقلاب مؤثر افتاده باشد.

 

سطوح تأثیر:

حشمت زاده سطوح تأثیر را به تأثیر در افکار، رفتار، روابط و ساختار تقسیم می کند (حشمت زاده، 1386، 293)با توجه به موضوع ما در این تحقیق تأکید و تمرکز ما روی تأثیر روی افکار قرار می گیرد. با توجه به این که تا حدودی نگرش و افکار هر شخص در میان سخنان و نوشته های او نمود پیدا میکند، روش کار ما در این تحقیق پیدا کردن تشابهات میان آثار روحانیون انقلابی ایران و آثار سید قطب است و از آنجا که تأثیر اندیشه سید قطب بر روی نگرش روحانیون انقلابی در مورد غرب موضوع این تحقیق را تشکیل می دهد، آن جنبه از آثار روحانیون انقلابی مورد نظر و بررسی ما است که به نوعی به نگرش ایشان به غرب و نمودهای آن بر می گردد.

ابزارهای تأثیرگذاری:

ابزارهای گوناگون برای اثبات آشنایی روحانیون انقلابی ایران با اندیشه های سید قطب وجود دارد که در اینجا به اهم آنها اشاره شده است.

ارتباط بین سید قطب و روحانیون ایران

انتشار کتابهای سید قطب در جهان اسلام

ترجمه گسترده آثار سید قطب در ایران:

توجه ویژه روحانیون ایران به آثار سید قطب

نقل قولهای طرفداران و منتقدین سید قطب از  نفوذ گسترده اندیشه های سید قطب در ایران:

رسول جعفریان می نویسد: «اندیشه اخوان المسلمین که به ویژه از بعد دینی در آثار سید قطب و محمد قطب انعکاس می یافت میان روحانیون ایران تأثیر گذاشت و به سرعت به فارسی ترجمه شد.  به هر روی تفکر سید قطب و به طور کلی اخوانیها در ایران سخت مؤثر افتاد»(جعفریان،1386، 356-357).

در خصوص ترجمه کتابهای اخوان المسلمین و سید قطب در ایران سید هادی خسروشاهی می گوید:«ما احساس می کردیم از لحاط ایدئولوژی بچه های ما چیزی ندارند. به دانشگاه یا مسجد مرحوم آیۀ الله طالقانی می رفتیم و می دیدیم واقعاً نیاز هست و ما چیزی نداریم، با رساله و توضیح المسائل هم نمی شد آنها را در مقابل گرایشات غیر اسلامی حفظ کرد»(باوی، 1381، 331).

آقای سید محمد خامنه ای در مقدمۀ ترجمه کتاب سید قطب با نام ویژگی های ایدئولوژی اسلامی می نویسد: «سید قطب و سید قطب ها گرچه ممکن است در نظرِ مشکل پسندِ عده ای چون ما، کمال مطلوب نباشند، ولی مگر در جهان اسلام امثال او چند نفرند و اسلام چه تعداد از این درّ در کیسه دارد که استغنا بفروشیم و امثال او را از خود ندانیم و برانیم(جعفریان، 356، پاورقی).

شایان ذکر است که کسانی که در دوران قبل از انقلاب به مقابله با نشر اندیشه های سید قطب در ایران پرداخته اند کم نیستند و همین دلیلی بر نفوذ گسترده اندیشه های او در ایران است. ابوفاضل رضوی اردکانی در کتابی با عنوان «دفاع از حق» چاپ شده در سال 1350 شمسی به نقد عقاید سید قطب پرداخته است. او در این کتاب آورده است که هدفش انکار شخصیت علمی سید قطب نیست، بلکه او را نویسنده ای توانا می داند، که به هر روی معصوم نبوده و لازم است اشتباهات وی یادآوری شود. همچنین نویسنده در این کتاب از این که کسانی به او  نسبت شهید اسلامی می دهند بر می آشوبد(جعفریان، 1386، 356 – 357). سید ابراهیم میلانی نیز فصل مفصلی در قدح سید قطب نوشته و مروجان اندیشه های وی را مشتی فرنگی مآب و غرب زده دانسته است. وی او را مردی بی دین و ایمان و متعصب دانسته که گروهی بیجا تعریف و تجلیل از او می نمایند. او سپس برخی از دیدگاههای سید قطب را درباره اهل بیت که در تفسیرش آورده، نقل کرده است(جعفریان 356 -357 ).

خسروشاهی در خصوص دلایل گسترش اندیشه و آثار سید قطب در جامعه ایران می نویسد: « به هر حال نیاز نسل جوان ایران و احساس ما سبب شد این آثار را ترجمه کنیم، نه این که تشکیلاتی وجود داشته باشد، یا از قبل برنامه ریزی شده باشد»(جعفریان، 1386، 332). در مورد واکنش روحانیونی مانند آیت الله طالقانی در خصوص ترجمه آثار سید قطب او می گوید: « آنها مؤید ما بودند. این جریان هم محدود به شهید مطهری، مرحوم آقای بازرگا ن و مرحوم آقای طالقانی و امثال آنان بود و ما را به دلیل نشر کتاب ها تشویق می کردند. در واقع خودشان نمی رسیدند، از این که می دیدند بچه طلبه هایی مثل ما به میدان آمده اند خوشحال بودند»(باوی، 1381، 336).

 

آثار فارسی شده سید قطب

آینده در قلمرو اسلام، ترجمه علی خامنه ای ، انتشارات سپیده، مشهد، 1345.

ادعانامه ای علیه تمدن غرب ... رسالت اسلام، ترجمه سید علی خامنه ای ، مشهد، 1349.

اسلام آیین فطرت، ترجمه ابراهیم میر باقری، تهران، 1349.

اسلام و استعمار، ترجمه محمد جعفر امامی، قم، 1357.

اسلام و دیگران، ترجمه سید محمد شیرازی، تهران، 1383ق/ 1343ش.

اسلام و صلح جهانی، ترجمه زین العابدین قربانی و هادی خسروهشاهی، تهران، 1351.

اسلام و مسائل روز، ترجمه محمد جعفر امامی، قم، 1357.

ترجمه تفسیر فی ظلال القرآن، ترجمه سید علی خامنه ای، تهران، 1362. (ترجمه پیش از انقلاب بود).

چراغی بر فراز راه، ترجمه حسن اکبری مرزناک، تهران، خدمات فرهنگی امت، 1359.

در سایه قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران، 1334.

زیربنای صلح جهانی، ترجمه هادی خسرروشاهی، زین العابدین قربانی، تهران، 1355.

عدالت اجتماعی در اسلام، ترجمه هادی خسروشاهی، محمد علی گرامی، تهران، 1352.

فاجعه تمدن و رسالت اسلام، ترجمه علی حجتی کرمانی، تهران، 1351.

ما چه می گوییم؟، ترجمه هادی خسروشاهی، قم، 1357، با پانزده بار جاپ.

مقابله اسلام و سرمایه داری و تفسیر آیات ربا، ترجمه محمد راد منش ، تهران، 1342.

ویژگی ایدئولوژی اسلامی، ترجمه محمد خامنه ای، تهران، انتشارات مؤسسه ملی، 1354.

سرنوشت در جدال عقل و تقدیر

سرنوشت در جدال

عقل و تقدير

 

در زندگاني انساني حوادث گوناگوني رخ مي دهد كه او كمتر در آن تأمل مي كند و گاه چنان اين  رويدادها ذهن انسان را درگير مي سازد كه نسبت به همه چيز جاي چون و چرا را باقي مي گذارد.گاه وقايعي زندگي انسان را متحول مي سازد. گاه تلاش انساني به جايي خط نمي دهد و ... اين حوادث مي تواند در گرو تلاشي باشد كه انساني نتيجه اش را مشاهده مي كند و يا نه، صرفاً اتفاق يا حادثه اي است كه هيچ گونه سعي و تلاشي در آن دخيل نبوده است.

ساليان سال  است كه انسان و انديشه او با  اين موضوعات درگير است. يك حادثه مي تواند به خاطر قوانين علّي باشد كه رخ داده است يا يك حادثه در گرو برخي عوامل است كه عقل انسان از آن بيخبر است. كساني كه امروز به سمت علمي و عقلي فكر كردن پيش مي روند، خواه ناخواه نقش عقل را در بروز حوادث، پر رنگ تر  از نقش تقدير مي دانند و كساني هستند كه هر چند سر رشته اي  وسيع در معالم و مدارج دارند، ولي هر گونه رخدادي را بدون تقدير و خواست الهي نمي پذيرند. حال اينجا حق با كدام است؟ چرا برخي مواقع عقل براي حوادث جوابي ندارد؟ چرا تقدير گرايان هنوز قدرت عقل را باور نكرده اند؟ نسل امروز بيش از هر زماني با اين سؤالات مواجه است. از يك سو سنت ها و دين او براي تقدير در زندگي انسان اهميت والايي قائل است. و همين دين مي گويد: «وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى». با اين وجود اين تلاش در كنار تقديري است كه خواست خدا را بر همه امور ارجح مي داند و حوادثي است كه عقل در چرايي آن درمانده مي شود. از ديگر سو زمانه اي  است كه كم كم دارد نقش عقل را باور مي كند و علومي است كه هر گونه جاي پايي براي تقدير قائل نيست.

و امروز بيش از هر زماني، نزاع و جنگي سخت بين عقل و تقدير در اعماق تفكر انسان جريان دارد. هر لحظه ممكن است يكي بر ديگري غلبه يابد. و شايد اين نزاع، نزاعي بيهوده باشد. شايد در پهناي هر عقلانيتي تقديري نهفته است و شايد اين عقل است كه تقدير انسان  را رقم مي زند....

محمد علي همتي