خلاصه كتاب

فراز وفرود فرقه دموكرات اذربايجان«به روايت اسناد محرمانه اشيوهاي اتحاد جماهير شوروي»نوشته جميل حسنلي ترجمه منصور همامي ،تهران ،نشر ني ،چاپ سوم ،1386،239ص.

گرداورنده :محمد علي همتي

اين كتاب شامل خلاصه اي از دو كتاب زير مي باشد

كتاب اول : بخش هايي از كتاب اذربايجان كشمكش ميان تهران بكو ومسكو سالهاي 1939 تا 1945نشر ديپلمات باكو 1998

كتاب دوم  بخش هايي ازكتاب: اغاز  جنگ سرد در اذربايجان سالهاي 1945 -1946،باكو ،1999.

در سال 1988-1989پروفسور جميل حسنلي پژوهشگر جمهوري اذربايجان با استفاده از اسناد محرمانه ارشيوهاي اتحاد جماهير شوروي دو كتاب در باكو به چاپ رسانيد . كتاب نخست كه حوادث سال هاي 1935تا 1945 را در برمي گيرد توجه ويژه اتحاد شوروي را به اذربايجان ايران پيشاز اشغال شمال ايران به وسله ارتش سرخ نمايان مي سازد و شروع ورود نيروههاي شوروي به ايران واعزام يك گروه هزار نفره به رهبري علي اوف  دبير حزب كمونيست اذربايجان شوروي به تبريز براي اماده كردن كارهاي مقدماتي جهت اجراي برنامه هاي اتي و پروسه برپا كردن فربقه دموكرات اذربايجان امده است

حسن لي كتاب دوم را با شرح افتتاح مجلس اذربايجان در روز دوازدهم دسامبر 1945 اغاز مي كند و سپس تشكيل حكومت ملي اذربايجان و چگونگي تصرف شهرهاي اذربايجان به وسيله نيروههاي  مسلح فرقه دموكرات اذربايجان را دنبال مي كند و ان گاه از روند مذاكرات سران فرقه دموكرات با حكومت مركزي مي نويسد و در نهايت كتاب را با پايان ماجرا در روز 21 اذر 1325 به پايان مي رساند

حسنلي فرقه دموكرات اذربايجان را ادامه دهنده راه ستار خان وباقر خان و شيخ محمد خياباني به حساب مي اورد و معتقد است كه وابسته بودن فرقه دموكرات به مسكو خواه ناخواه اين فرقه را الت دست مسكو در جهت پيش بردن سياست توسعه طلبانه اش بدل مي كند در نتيجه قرباني اين سياست مي شود و در جاي ديگر مي گويد جنبش ملي اذربايجان با تكيه بر اتحاد شوروي ايده هاي مترقي خود را در سايه كمونيسم قرار داد

 حسنلي در سرتا سر كتاب هاي خودبا استناد به مدارك غير قابل انكار نشان مي دهد كه ايده تشكيل فرقه دموكرات با همكاري تنگاتنگ مقاماتات رهبري مسكو و باكو شكل گرفت و اجراي اين برنامه به عهده اذرزبايجان شوروي كذاشته شد .

در يك برداشت سطحي مي توان گفت اتحاد جماهير شوروي براي حفظ امنيت مرزهاي خود و كمك رساني به اهالي محلي وارد اذربايجان شد ودر سال 1946 بر اساس تعهدات بين المللي از انجا خارج شد

در حالي كه در يك برداشت عميق تر اتحاد جماهير شوروي به شمال ايران در جهت منافع اقتصادي خود نظر داشت در ابتداي قرن بيستم دانشمندان روس وجود ذخاير بزرگ نفت را در شما ايران پيش بيني كرده بودند . در اذربايجان مصالح ايدئولوژيك و نيات توسعه طلبانه اتحاد شوروي با منافع اقتصادي اش توأم شده بود استخراج منابع عظيم نفت در جنوب توسط انگلستان روسيه را هيجان زده كرده بود در سالهاي چهل ميلادي اتحاد شوروي در صدد يافتن راهي براي دستيابي به منابع عظيم سوخت وانرژي در خاور نزديك و.ميانه برامد در نتيجه انها با تردستي براي اعمال به حكومت مركزي از مسئله اذربايجان به عنوان ابزاري استفاده نمودند و سرنوشت ان را به بازي گرفتند

عوامل شكل گيري فرقه دموكرات اذربايجان

خارجي

اشتياق روسها به نفت ايران بعد از فراغت از جنگ با المانها

برانگيخته شدن احساسات توسط روشنفكران وكاركنان  مطبوعات اذربايجان شوروي كه همراه ارتش سرخ اعزام شده بودند

داخلي

مناسبات تحقير اميز حكومت با اذربايجان

محروم بودن از مناسبات دولتي ونظامي در دوران رضا شاه

تحميل زبان فازسي به ادارات ومدارس

ممنوع بودن صحبت با زبان اذري با حضور ماموران فارسي زبان

محيط مساعد وسابقه ازاديخواهي در اذرباجان

ضعف حكومت مركزي

(درسالهاي جنگ جهاني دوم يك جنبش ازاديخواهي خارج از نيات شوروي در اذربايجان در حال شكل گيري بود ليكن متكي شدن به شوروي سرنوشت فاجعه باري را حاصل نمود

عوامل تقويت كننده جنبش

اعزام نيروههاي حزب كمونيست كارشناسان حقوقي امنيتي اقتصادي به اذربايجان

كمك هاي مادي شوروي مانند ارسال اقلامي چون قند وشكر گندم و چيت وپارچه و... به مردم اذربايجان 

وارد شدن هيئت هاي سياسي نظامي اعزامي از ادربايجان شوروي

پخش سلاح و فرستادن سلاح براي نيروههاي اذربايجان و اعزام دانشجويان براي فراگيري علوم نظامي به اذربايجان شوروي

اعزام نيرو از طرف اذربايجان شوروي براي از بين بردن خرابكاري و كساني كه عليه جنبش اقدام مي كنند

صادر كردن قراري از طرف مولوتوف در رابطه با توسعه مناسبات اقتصادي با اذربايجان ايران براي مقابله با تحريمات

تشكيل گروههاي مسلح از اهالي شهرها وروستاهها

جلوگيري نيروههاي شوروي از اعزام نيروههاي نظامي ايران به منطقه اذربايجان

علل شكست فرقه دموكرات

وابستگي به مسكو خواه ناخواه ان را به عنوان الت دست مسكو تبديل نمود

ديپلماسي قوي ايران

عقب نشيني مسكو از موضع گيري هاي سابقش

پشتيباني بريتانيا وامريكا از حكومت شاه

فشار امريكا به  شوروي و التيماتوم ترومن

مشروط كردن انتخابات مجلس به برقراري نظم وحل مسئله ادربايبجان

داخلي

ناراحتي وكا هش اعتماد به نفس مردم بعد از خروج نيرههاي شوروي از ايران (تنها در اردبيل بيش از 24 هزار نفر براي اخذ تابعيت شوروي به كنسولگري شوروي مراجعه كردند)

ادامه محاصره اقتصادي اذربايجان

باز شدن جبهه براي نفوذ انگليسي ها به  شمال

عدم كمك رساني به نيروههاي در مضيقه اذربايجان

فشار ايران به شوراي امنيت در مورد دخالت شوروي

وعده قوام مبني بر تحت تعقيب قرار ندادن دموكراتها

اختلاف بين سران فرقه واختلافات بين اعضاي فرقه وتوده اي ها

تضعيف داخلي فرقه دموكرات به وسيله انگليسيها

 

در سال 1944 روسها در فكر بدست اوردن نفت شمال ايران بودن زماني كه بحث امتياز نفت و رايزنيهاي ديپلماتيك به نتيجه نرسيد در فكر تشكيل فرقه دموكرات اذربايجان برامدند و در ماه مارش 1944 كميته مركزي حزب كمونيست شوروي و شوراي كميسارياي خلقي شوروي درباره افزايش كمك هاي مادي وفرهنگي به اهالي اذربايجان قراري صادر كرد وبراي تاثير بر اهالي از دين داران استفاده لازم شود استالين در دهم ژوئن 1945 قراري محرمانه درباره تاسيس موسسات صنعتي در شمال ايران صادر كرد كميته مركزي حزب كمونيست شوروي در طرحي محرمانه تشكيل فرقه دموكرات اذربايجان فعاليت براي فرستادن نماينده به مجلس شوراي ملي و... را پيش بيني كرد

اعلاميه فرقه دموكرات اذربايجان

اذربايجان كه در طول تاريخ به عنوان پرچمدارازادي شناخته شده، ديگرنمي تواند تحت فشار وستم حكومت مرتجع تهران باقي بماند و بايد ازاد گردد اذربايجان كه در گذشته از فرهنگ درخشاني برخوردار بود نمي تواند از بيسوادي رنجور باشد . خلق اذربايجان زبان زيباي مادري خود را دارد اذربايجاني بايد با اين زبان در مدرسه تحصيل كند و در ادارات بنويسد ثروت هاي بيكران اذربايجان بايد  به خودش تعلق داشته باشدبايد در اذربايجان صنايع توسعه يابد ويك كشاورزي متحول به وجود ايد كارگرنبايد بيكار و دهقان بي زمين باقي بماند اذربايجان بايد در همه زمينه ها  اباد و ازاد گردد.

سرانجام به وضعيت خفت اوري جنبش فروپاشيد و بسياري از اعضاي فرقه در دادگاههاي صحرايي دسته جمعي تيرباران شدند وكتابهاي درسي ترك زبان اتش زده شد وعده زيادي بمرزهاي اذربايجان شوروي براي پناهندگي هجوم بردند.

سرانجام فرقه دموكرات:

بعد از شكست فرقه دموكرات  سازمانهاي اطلاعاتي شوروي گزارش داده بودند عده اي در برابر چشمان سربازان و پاسبانان عكس استالين رهبر شوروي را به گردن سگها اويزان كرده ،انها را در تجمع مردم تبريز مي گردانند اين است انتقام  معنوي روزگار از پدر خلق ها به خاطر نقشي كه در سرنوشت فاجه بار دموكرات هاي اذربايجان ايفا مي كرد